Wat staat er in de definitie?

De DSM-5, het Amerikaanse psychiatrisch classificatiesysteem, beschrijft niet "transgender" als diagnose, maar wel "gender dysphoria" — klinisch significant onbehagen of leed dat gepaard gaat met een verschil tussen ervaren en toegekend geslacht [1]. De ICD-11 van de WHO hanteert sinds 2019 de term "gender incongruence" en heeft die uit het hoofdstuk geestelijke gezondheid verplaatst naar een aparte categorie van seksuele gezondheid [2].

De term "transgender" zelf is breder. Hij wordt in de literatuur en in beleid gebruikt voor iedere persoon wier genderidentiteit niet overeenkomt met het bij geboorte vastgestelde geslacht, ongeacht of die persoon medische zorg zoekt of een diagnose heeft. Daarmee is transgender een sociale of psychologische beschrijving, geen medische.

Hoe is het begrip ontstaan?

De moderne notie van transgenderidentiteit is verbazingwekkend recent. Tot het midden van de twintigste eeuw werd cross-gender gedrag overwegend beschreven binnen het kader van travestie, homoseksualiteit of "gender inversion". De arts David Cauldwell introduceerde in 1949 de term "psychopathia transsexualis" voor mensen die hun geslacht medisch wilden veranderen [3]. Harry Benjamin werkte in zijn boek The Transsexual Phenomenon (1966) een klinisch onderscheid uit tussen transvestieten en transseksuelen [4]. De psychiater Robert Stoller bracht in 1968 het begrip "gender identity" in de psychologische literatuur — als onderscheiden van "sex" [5].

De bredere term "transgender" raakte vanaf de jaren 1990 in zwang om een breder spectrum van presentaties te beschrijven dan alleen de klinisch-medische transseksualiteit. Vandaag wordt "transgender" ook gebruikt voor non-binaire en genderfluide presentaties. Zie Geschiedenis van het transgenderbegrip voor een uitgebreid overzicht.

Sekse, gender en identiteit

In de Nederlandse spreektaal lopen "sekse" en "gender" vaak door elkaar. In de wetenschappelijke literatuur worden ze onderscheiden:

• Sekse (geslacht) — het biologisch onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk, op basis van chromosomen, gonaden, hormonen en geslachtsorganen.
• Gender — de sociale, culturele en psychologische dimensies die met sekse worden geassocieerd: rolverwachtingen, gedrag, expressie.
• Genderidentiteit — de interne, persoonlijke beleving van het eigen gender, niet noodzakelijk zichtbaar voor anderen.
• Genderexpressie — de manier waarop iemand gender uitdrukt in kleding, gedrag of stem.

Het begrip transgenderidentiteit gaat specifiek over de derde categorie: een ervaren genderidentiteit die afwijkt van de toegekende sekse. Voor een uitgebreide bespreking zie Sekse en gender en Identiteit, expressie en dysforie.

Identiteit en dysforie

Een veelgemaakte fout is om transgenderidentiteit gelijk te stellen aan genderdysforie. Het zijn twee verschillende begrippen:

• Identiteit beschrijft hoe iemand zichzelf ziet en benoemt.
• Dysforie beschrijft klinisch significant onbehagen of leed dat samenhangt met een verschil tussen ervaren gender en toegekend geslacht.

Niet iedereen die zich als transgender identificeert heeft (op elk moment) dysforie; sommigen ervaren wel ongemak met aspecten van hun lichaam of sociale rol, anderen niet. Voor de diagnostische categorie zie DSM-classificatie.

Een paraplubegrip

"Transgender" omvat verschillende sub-categorieën waar de literatuur niet altijd consistent in is. De meest gangbare zijn:

• Trans vrouwen — bij geboorte als man toegekend, identificeren zich als vrouw.
• Trans mannen — bij geboorte als vrouw toegekend, identificeren zich als man.
• Non-binaire personen — identificeren zich buiten de tweedeling man-vrouw, soms gedeeltelijk in beide of in geen van beide.
• Genderfluide personen — ervaren een verschuivende genderidentiteit over tijd of context.

Het is gebruikelijk om "transseksueel" als smallere term te reserveren voor wie medische transitie heeft ondergaan of dat actief nastreeft, hoewel die term tegenwoordig buiten klinische contexten in onbruik is geraakt. Zie Vergelijking transgender en transseksueel.

Hoe kijkt onderzoek vandaag?

Onderzoek naar transgenderidentiteit beweegt zich op meerdere niveaus: prevalentie, etiologie (oorzaken en mechanismen), ontwikkeling over tijd, en de samenhang met andere kenmerken zoals autisme, ADHD of trauma. De Cass Review uit 2024 — een onafhankelijke evaluatie in opdracht van NHS England — beschrijft het terrein als methodologisch onvolwassen: veel studies hebben kleine steekproeven, korte follow-up of geen controlegroep [6]. Vergelijkbare conclusies kwamen uit de Finse richtlijn-herziening (2020) en de Karolinska-beleidsverandering (2021).

Belangrijke zaken die uit recente reviews naar voren komen:

• De prevalentie van een transgender-identificatie onder adolescenten is in westerse landen sinds 2010 sterk toegenomen, met name onder bij-geboorte-vrouwen [6,7].
• Comorbiditeit met autisme, ADHD, depressie en angststoornissen wordt frequent gerapporteerd, in een mate die duidelijk boven die in de algemene populatie ligt [6,8].
• Cohort-studies naar persistence (vasthouden) en desistance (verdwijnen) van een vroege cross-gender identificatie laten uiteenlopende getallen zien, mede afhankelijk van inclusiecriteria.

Voor een diepere bespreking zie Onderzoek naar transgenderidentiteit, Cass Review en Oorzaken en mechanismen.

Veelvoorkomende misverstanden

"Transgender en transseksueel zijn hetzelfde."

Niet helemaal. Transgender is een paraplubegrip; transseksueel is de smallere, klassieke klinische term voor wie medische transitie heeft ondergaan of nastreeft. Zie de vergelijking.

"Wie transgender is, heeft per definitie genderdysforie."

Identiteit en dysforie zijn verschillende dingen. Iemand kan zich als transgender identificeren zonder klinisch significant leed, en omgekeerd. De DSM-5 vermijdt daarom "transgender" als diagnose en gebruikt "gender dysphoria".

"Een transgenderidentiteit is altijd levenslang stabiel."

Studies naar persistence en desistance laten zien dat een cross-gender identificatie in jonge kinderjaren bij een aanzienlijk deel verdwijnt rond de puberteit, met cijfers die per studie sterk variëren door verschillen in cohort en definitie. Zie Verandert transgenderidentiteit over tijd?.

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed. (DSM-5). Arlington: APA; 2013.
2. World Health Organization. International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11). Genève: WHO; 2019. icd.who.int
3. Cauldwell DO. Psychopathia transsexualis. Sexology 1949;16:274–280.
4. Benjamin H. The Transsexual Phenomenon. New York: Julian Press; 1966.
5. Stoller RJ. Sex and Gender: On the Development of Masculinity and Femininity. New York: Science House; 1968.
6. Cass H. Independent Review of Gender Identity Services for Children and Young People: Final Report. London: NHS England; 2024. cass.independent-review.uk
7. Zucker KJ. Adolescents with gender dysphoria: reflections on some contemporary clinical and research issues. Arch Sex Behav 2019;48(7):1983–1992.
8. Warrier V, et al. Elevated rates of autism, other neurodevelopmental and psychiatric diagnoses among transgender individuals. Nature Communications 2020;11:3959.